ماهنامه الکترونيکي دوران شماره 85   آذر ماه 1391
 

 
 

 
 
   شماره 85   آذر ماه 1391


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
كتابخواني در عصر قاجار

دوره قاجار مصادف با رواج مظاهر جديد اروپايي از جمله ورود صنعت چاپ به ايران و رواج كتاب هاي چاپ سنگي در كشور است . استفاده از اين صنعت تحول فرهنگي بزرگي در ايران به وجود آورد . زيرا از آن پس ناشران توانستند از هر عنوان كتاب 800 و در برخي موارد تا بيش از 1000 نسخه به چاپ برسانند . شمارگان زياد كتاب هاي چاپ سنگي در مقايسه با كتابهاي خطي و نيز غير مرغوب بودن كاغذ و جلد كتاب هاي چاپ سنگي سبب ارزاني توليد كتاب و امكان دسترسي گروه زيادي از كتاب دوستان به كتابهاي مورد علاقه شان گرديد . برخي از پژوهشگران ايراني بر اين نظرند كه نخستين كتاب چاپ سنگي ، قرآن به خط ميرزا حسين خوشنويس به سال 1248 ق و سپس زادالعماد است كه به خط هم او و به سال 1251 ق در تبريز به چاپ رسيده است . اما تحقيقات جديد نشان مي‌دهد كه نخستين كتاب چاپ سنگي به نام جهاديه است كه به كوشش ميرزا بزرگ قائم مقام در 1234 ق در تبريز به چاپ رسيده است . نخستين كتاب چاپ سنگي كه در تهران به چاپ رسيد ديوان عبد الوهاب معتمدالدوله نشاط يا ديوان غزليات حافظ است كه در 18 محرم 1254 ق به چاپ رسيده است . اما برخي ديگر نخستين كتاب چاپ سنگي تهران را المعجم في آثار ملوك العجم دانسته اند كه در 1259 ق به چاپ رسيده است . پيش از انتشار كتب چاپي فارسي در ايران اين كتابها در خارج از كشور چاپ مي‌شدند . به نوشته شاردن فرانسوي در سياحتنامه ، وي در 1087 ق همراه با وزير اعظم شاه سليمان اول صفوي كتابهاي فارسي چاپ شده در خارج از كشور را به نظر شاه رساند .
نخستين دستگاه چاپ سنگي فارسي در 1225 ق در هند دائر شد كه از جمله اولين آثار چاپي آن انوار سهيلي است كه در 2 رجب 1243 ق در چاپخانه بمبئي به چاپ رسيده است . از جمله مطبعه هاي فارسي زبان هند ، « مطبعه نولكشور » است كه در 1270 ق تاسيس شد و تا 1330 ق بيش از 12000 عنوان كتاب معتبر فارسي از جمله فرهنگ هاي لغت و ديوان شعراي فارسي گوي ايراني و هندي را تصحيح و به چاپ رساند .
قديمي ترين كتاب چاپ سنگي فارسي در عثماني « فرهنگ شعوري» است كه در 1255 ق به چاپ رسيده است . در مصر نيز « مطبعه بولاق » كه در 1235 يا 1237 ق دائر شد به چاپ كتابهاي فارسي نيز مي پرداخت . نخستين كتاب چاپ فارسي مطبعه بولاق « مفاتيح الدريه في اثبات القوانين الدريه » است كه در 1242ق و سپس گلستان سعدي و پند نامه عطار است كه در 1244 ق چاپ و منتشر شدند . در شهر هاي اروپايي مانند پطروگراد ، وين ، لندن ، رم ، پاريس و ليدن نيز كتابهاي فارسي نفيس چاپ و منتشر مي شده است .
چاپ سربي نخست در 1227 ق در تبريز دائر شد و مدتي بعد كتاب فتحنامه با چاپ حروفي منتشر گرديد . پس از آن مي‌توان از مآثر سلطاني عبدالرزاق بيك دنبلي ( اواخر رجب 1241 ق ) و رساله آبله كوبي ياد كرد كه اندكي پس از آن انتشار يافت . ظاهرا در همان وقت كه در تبريز چاپخانه سربي دائر بوده ، چاپخانه ديگري در تهران در حدود 1240 ق داير بوده است بدون آنكه چاپخانه تبريز به تهران منتقل شود . از نخستين كتابهاي چاپ حروفي تهران مي‌توان از محرق القلوب ( 1239 ق ) ، عين الحيات و حيات القلوب در 1240 ق نام برد . قديمي ترين كتابي كه به زبان فارسي با چاپ حروفي منتشر شد دو كتاب داستان مسيح و داستان سن پيدرو است كه با ترجمه لاتين در 1049 ق در ليدن هلند به چاپ رسيدند . گرچه چاپ سربي زودتر از چاپ سنگي در ايران دائر شد اما پس از چند سال جاي خود را به چاپ سنگي داد و اين صنعت به مدت 60 سال در ايران ، تبريز ، اصفهان ، شيراز ، مشهد و چند شهر ديگر داير بود .
خط كتابهاي چاپ سنگي بيشتر نسخ و نستعليق و گاهي شكسته بود و كاغذ آنها غالبا روسي و روزنامه مانند بوده و گاهي هم از كاغذهاي فرنگي ديگر استفاده مي شده است . كتابهاي چاپ سنگي را در آغاز همانند كتب خطي ، مصور و مزين مي‌كردند . بدين ترتيب كه در صفحه اول ترنج يا شمسه مي‌انداختند و در صفحه دوم معمولا سرلوحه اي قرار داشت و در سرلوحه ها به جز نقوش هندسي ، گاه شير و خورشيد و گاه دو ملائكه يا دو شير كه تاجي در ميان دست هاي خود دارند ديده مي‌شد . مجلس سازي و تصوير هم به همان سياق نقاشي هاي عصر قاجاري انجام مي‌شد كه ممزوجي از شيوه مينياتورسازي و نقاشي اروپايي بود . تاريخ چاپ كتاب نيز غالبا در صفحه آخر كتاب ذكر مي‌شد و يا با نوشتن « ماده تاريخ » (عبارت منثور يا منظومي كه بر اساس حروف ابجد حكايت از پايان كتاب داشت ) ، تاريخ پايان نگارش كتاب آورده مي‌شد .
با افزايش چاپخانه ها در كشور و رشد تعداد روزنامه ها و كتابهاي چاپ شده كه بدون كنترل و نظارت دولتي ، چاپ و منتشر مي‌شدند ، رژيم ناصري در صدد نظارت بر مطبوعات و كتابهاي منتشره برآمد كه به صورت اعلان دولتي در شماره 552 روزنامه دولت عليه ايران مورخ 1280 ق چاپ و منتشر شد . برخي پژوهشگران فرمان شاه در 1287 ق و برخي ديگر « قانون جزاي 1296 ق » را كه از سوي كنت دو مونت ايتاليايي رئيس نظميه ايران به ناصرالدين شاه عرضه شد ، اولين سند و قانون سانسور يا مميزي دانسته اند . به هر روي پس از قانون اخير ، نظارت بر مطبوعات داخلي و خارجي شدت يافت و روزنامه هاي فارسي زباني چون قانون ، اختر ، و عروه الوثقي كه مخفيانه وارد كشور مي شدند ، دچار مميزي شديد گرديدند و دولتمردي چون ميرزا يوسف خان مستشارالدوله به اتهام نگارش مقاله در روزنامه قانون دستگير و شكنجه شد . حتي كتابهاي ميرزا حسن خان اعتمادالسلطنه كه مسئوليت « اداره انطباعات » و سانسور را داشت دچار سانسور گرديد . در دوره سلطنت مظفرالدين شاه ( 1313 – 1324 ق ) از شدت سانسور كاسته شد و با پيروزي جنبش مشروطه در 1324 ق تقريبا سانسور از كشور رخت بربست و هرگونه كتاب و مطبوعات ، آزادانه در كشور منتشر شدند . در ماده بيستم متمم قانون اساسي حدود و ثغور آزادي كتاب و مطبوعات تشريح شد و نخستين قانون مطبوعات در 5 محرم 1326ق به تصويب مجلس رسيد .
آزادي انتشار كتاب و مطبوعات ديري نپاييد ، زيرا پس از تيرگي روابط ميان محمد علي شاه و مجلس ، سرانجام شاه دستور گلوله باران مجلس را صادر كرد ( 23 جمادي الاول 1326 ق ) و به دنبال آن بسياري از آزاديخواهان و روزنامه نگاران دستگير ، تبعيد و برخي نيز كشته شدند و روزنامه هاي مخالف نيز تعطيل شدند .
پس از فتح تهران در 27 جمادي الآخر 1327 ق به دست مجاهدين گيلاني و بختياري بار ديگر آزادي سياسي نسبي در كشور برقرار شد . اما اين آزادي بارها توسط قدرت هاي بيگانه و دولتهاي دست نشانده آنها تهديد گرديد . چنان كه پس از اولتيماتوم 1907 روسيه به ايران ، دولت روسيه به تبريز ، رشت و مشهد لشكركشي كرد و در 10 محرم 1330 ق برخي آزاديخواهان تبريز را به دار كشيد و برخي ديگر دستگير و تبعيد شدند و بسياري از نويسندگان نيز قلم بر زمين گذاشتند . چند سال بعد كه با شجاعت و درايت تني چند از نمايندگان مجلس ، زيانهاي ناشي از قرارداد 1919 ايران انگليس بر ملا شد ، بعضي از روزنامه نگاران آزاديخواه دولت وثوق الدوله را به باد انتقاد گرفتند كه در نتيجه آن بعضي از روزنامه نگاران دستگير و روزنامه هايشان توقيف شد .

منبع:تاريخ كتاب در ايران ، محمد حسن رجبي ، انتشارات اطلاعات ، 1388 ، ص 35 تا 40

این مطلب تاکنون 2395 بار نمایش داده شده است.
 
     استفاده از مطالب با ذکر منبع مجاز مي باشد.                                                                                                    Design: Niknami.ir