ماهنامه الکترونيکي دوران شماره 106   شهريور ماه 1393
 

 
 

 
 
   شماره 106   شهريور ماه 1393


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
تلاش اميرکبير برای گسترش دانش و فرهنگ ايران

امین تریان
یکی از نخستین اقدامات امیرکبیر در این زمینه، راه‌اندازی روزنامه وقایع اتفاقیه بود. گفتنی است نخستین روزنامه فارسی در ایران را میرزا صالح شیرازی در 25 محرم 1253 / می 1837 به نام کاغذ اخبار به چاپ رساند. این روزنامه تا سه ‌سال به صورت ماهانه منتشر می‌شد، اما سرانجام به علت بی‌کفایتی حاجی‌میرزا آقاسی صدراعظم تعطیل شد. با چنین پیشینه‌ای، امیرکبیر روزنامه وقایع اتفاقیه را در پنجم ربیع الثانی 1267/ هفتم فوریه 1851 با هدف تربیت اهل ایران و استحضار آگاهی آنان از امورات داخله و وقایع خارجه منتشر کرد. در مدت صدارت امیر 41 شماره از این روزنامه که درواقع به صورت هفتگی منتشر می‌شد، به چاپ رسید. روزنامه وقایع اتفاقیه مطالبی را در زمینه اخبار داخلی و خارجی و صورت نرخ اجناس همراه مقالات علمی منتشر می‌کرد. با گذر زمان، این روزنامه در داخل و خارج مورد توجه واقع شد و حتی روزنامه‌های لندن، پاریس، سن‌پترزبورگ و وین از آن تعریف و تمجید کردند. تا پیش از آغاز صدارت امیرکبیر، دولتمردان قاجار برای کمک به پیشرفت ایران شاگردان بسیاری را به فرنگ اعزام کردند، اما امیرکبیر در اندیشه آن بود که آموزشگاهی در ایران ایجاد کند و از هزینه‌های مادی و معنوی فرستادن محصل به خارج بکاهد، در نتیجه در 1268 هـ.ق/ 1852 م. دارالفنون را تاسیس کرد. نظر امیرکبیر در تاسیس دارالفنون بیشتر داشتن مدرسه‌ای فنی، نظامی و صنعتی برای رفع نیازهای کشور در این زمینه‌ها بود و شاید در آغاز به آموزش علوم و ادبیات که در کوتاه‌مدت نمی‌تواند برای مردم مثمرثمر باشد کمتر نظر داشت. در واقع هدف اساسی او آشنا ساختن مردم ایران با علوم نظامی، صنایع و فنون جدید فرنگ و انتشار آنها در ایران بود. در همین خصوص، رشته‌های اصلی دارالفنون به نحوی که او در نظر گرفته بود، عبارت بودند از پیاده‌نظام و فرماندهی، توپخانه، سواره‌نظام، مهندسی، ریاضیات، نقشه‌کشی، معدن‌شناسی، فیزیک و کیمیای فرنگی و داروسازی، طب و تشریح و جراحی، تاریخ و جغرافیا و زبان‌های خارجی. شمار شاگردان دارالفنون در سال نخست به روایتی 105 و به روایتی دیگر 114 نفر بود، البته این تعداد به آموختن علوم نظامی و تجربی مشغول شدند. دارالفنون با گذشت زمان و با توجهات ناصرالدین شاه رشد کرد، به طوری که در 1269 ش/ 1890 م. لرد کرزن، تعداد شاگردان دارالفنون را 387 نفر ذکر می‌کند که از این تعداد 45 نفر زبان فرانسه، 37 نفر زبان انگلیسی و 10 نفر زبان روسی می‌آموختند. بعدها در دارالفنون زبان‌های فارسی و عربی نیز تدریس شد. با گذر زمان، دارالفنون تاثیرات گسترده‌ای بر دانش و فرهنگ ایران برجای گذاشت؛ هرچند امیرکبیر نماند تا شاهد دستاوردهایش باشد. نقش امیرکبیر در زمینه گسترش جنبش ترجمه نیز که پیش از وی آغاز شده بود، انکارناپذیر است. وی در نامه‌ای به تاریخ دوازدهم رمضان 1267 هـ.ق/1851 م. به جان داوود که برای آوردن معلمان دارالفنون به فرنگ رفته بود، نوشت: «مقداری کتاب از قبیل تواریخ معتبر خوب و مهندسی و دیگر کتاب‌هایی که به کار دولت بخورد، از فرانسه به دست آورده، بیاورد.»
بعلاوه در زمان امیرکبیر دو عامل تازه به کار ترجمه و نشر کتاب رونق بیشتری داد. نخست تشکیل دستگاه مترجمان دولتی ـ متشکل از 19 نفر مترجم ایرانی و اروپایی ـ و دیگری تاسیس دارالفنون که خود مطبعه دولتی نیز داشت. این دو از عوامل گسترش علوم در دوره ناصری بودند. بعدها در 1300 هـ.ق/ 1883 م. با ادغام این نهادها، وزارت انطباعات تشکیل شد.‌ واپسین نکته جایگاه و سهم امیرکبیر در زمینه ساده‌نویسی است. پیشرو ساده‌نویسی در آغاز دوره قاجار میرزا ابوالقاسم قائم‌مقام بود. سبک وی به‌دلیل مقام والایش الگوی دیگران نیز قرار گرفت. شیوه قائم‌مقام را میرزا محمدتقی علی‌آبادی صاحب دیوان دنبال کرد و امیرکبیر به عنوان شاگرد قائم مقام آن را به اوج رساند. وی در مراسلاتش، در ساختن و پرداختن عبارات نکوشیده و همیشه معنی و مفهوم را بر ظاهر و واژگان برتری داده است. این نامه امیرکبیر به ناصرالدین‌شاه، نمونه‌ای از ساده‌نویسی کم‌نظیر وی است: «قربان خاک پای همایونت شوم. در باب بنایی عمارت سر کاری مقرر فرموده بودند که کار نمی‌کند، فدوی هم شنیده‌ام که امساله در هیچ‌یک از امور بنایی از قبیل عمارات و مدرسه نظامیه و سربازخانه‌ها کار نشده است سبب معلوم، از جهت بی‌پولی است و نوشتجاتی که هر روزه از میرزا عنایت می‌رسد، همان است که به نظر همایون می‌رسد آه و ناله در باب پول و این‌که تا به حال قریب 4000 تومان قرض کرده‌اند و در اینجا هم اگر وجهی است، چنان نیست که معیر خاکپای همایون عرض ننماید. این غلام به اعتقاد خود اگر عرض نماید که مخارج عید و دو قافله گرگان و خراسان و تدارک مواجب قشون و همراهان اردو را به ‌چه‌ زحمت سرانجام کرده گمان در عرض خود بی‌صداقت نباشد، نمی‌خواهد جسارت کرده اجرای خدمت نماید، ولیکن آنچه در نوکری توانسته خودداری نکرده است، حال اگر جایی بی‌وصول قسط‌ها، وجهی برای بنایی یا سایر مخارج سراغ داشت، هرگز جسارت نمی‌کرد و مراتب را برای شرح حال معروض داشت، باقی الامر هایون.»
اگرچه پیگیری تاثیرات نثر امیر بر آیندگان مشکل است، اما در کل می‌توان از تاثیر وی به عنوان یکی از معدود ساده‌نویسان این دوره سخن گفت.

منبع:روزنامه جام جم 20 دی 1391

این مطلب تاکنون 2677 بار نمایش داده شده است.
 
     استفاده از مطالب با ذکر منبع مجاز مي باشد.                                                                                                    Design: Niknami.ir