ماهنامه الکترونيکي دوران شماره 195   اسفند ماه 1400
 

 
 

 
 
   شماره 195   اسفند ماه 1400


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تعداد نمايش: 119 بار نگاهی به جایگاه آیت‌الله عبدالکریم حائری در برابر رضاخان
آیت‌الله عبدالکریم حائری و حوزه علمیه قم، ناسازگاری خود با «گفتمان قدرت» را اگر چه علنی نساخت اما در سطح «مقاومت پنهان» سعی کرد طلاب و روحانیون مجربی براي تداوم و تقويت و حيات «هویت اسلامی» تربیت کند. حوزه علمیه قم اگر چه بی صدا و ساکت بود ولي در حفظ «هویت اسلامی» در ایران معاصر خاصه در این دوره نقش شایان توجهی داشت.


تعداد نمايش: 99 بارروزی که آیت‌الله گریست
از ديدگاه مرحوم آیت‌الله حائرى در آن زمان شرايط و مقتضيات و امكانات مناسب براى يك اقدام گسترده و مؤثر عليه رضاخان فراهم نبود و بيم آن مى‏‌رفت كه در صورت تقابل آشكار حوزه علميه با استبداد خونريز پهلوى، اساس حوزه علميه قم نابود و متلاشى گردد. از اين رو وى معتقد بود تا پيش از استوار شدن پايه‏‌هاى حوزه قم نمى‌‏توان و نبايد اقدامى صورت داد.


تعداد نمايش: 96 بار جایگاه رفیع آیت‌الله کاشانی در نهضت ملی
23 اسفند سالگرد رحلت آیت‌الله کاشانی است، کسی که هیچگاه از گزند هجمه ملی‌گرایان، غرب‌گرایان و مارکسیست‌ها خلاصی نیافت. این در حالی است که رهبر معظم انقلاب حضرت آیت‌الله خامنه‌ای در باره وی گفته بود: «اگر مرحوم کاشانی در نهضت ملی نبود، یقیناً چیزی به نام نهضت ملی در کشور ما به وجود نمی‌آمد و .....»


تعداد نمايش: 94 بارکسروی و فدائیان اسلام
فدائیان اسلام گروهی شناخته شده در تاریخ معاصر ایران هستند. آنان با ترورهای خود در دهه 1320 روند حوادث سیاسی ایران را به شدت تحت تأثیر قرار دادند. به ویژه ترور رزم آرا در سال 1329 زمینه‌ساز ملی شدن صنعت نفت و زمامداری دولت محمد مصدق شد. با این حال، شاید این موضوع کمتر مورد اشاره قرار گرفته که احمد کسروی و اقدامات دین‌ستیزانه‌‌اش، از جمله علل تشکیل «جمعیت فدائیان اسلام» بود.


تعداد نمايش: 98 بارچرا قاجارها رفتند و چرا پهلوی‌ها آمدند؟
مقاله حاضر پاسخی به این پرسش است که «چرا حکومت قاجار فرو پاشید و چرا حکومت پهلوی به قدرت رسید؟» نویسنده در پاسخ به پرسش یاد شده 4 دلیل را مطرح می‌کند:
1. فشار مجموعه‌ای از عوامل درونی و بیرونی، قاجارها را در حفظ قدرت مستأصل ساخت؛
2. همزمانی رخدادهای داخلی و خارجی در دست‌یابی رضاخان به قدرت مؤثر واقع شد؛
3. انگلیسی‌ها از مؤثرترین عوامل خارجی در سقوط قاجاریه و ظهور پهلوی بودند؛
4. مؤلفه‌های شخصیتی رضاخان در رسیدن او به قدرت تأثیر بسزایی داشت.


تعداد نمايش: 81 بار روایت آمریکایی از کودتای انگلیسی
هیچیک از نیروهای قزاق که با فرماندهی رضاخان از قزوین به طرف تهران راه افتاده بودند، خبر نداشتند که قصدشان تصرف تهران است و فقط به آنها گفته شده بود پیش از ورود به تهران هر نفر ۵ تومان پول از یک کلنل انگلیسی دریافت خواهد کرد. آنها پس از گذشت چهار روز به دروازه‌های تهران رسیدند و ....


تعداد نمايش: 100 بار فردوست: همه می‌چاپیدند، هویدا بی تفاوت بود و شاه هم اهمیت نمی‌داد
فردوست: وقتی در «دفتر ویژه اطلاعات» و سازمان بازرسی شاهنشاهی بودم ۱۵۰۰ کارمند فعال را مامور رسیدگی به تخلفات اداری کردم. ۳۷۵۰ پرونده سوءاستفاده کلان در سطح مقامات عالی رتبه کشور را تهیه کردم و به دادگستری فرستادم ولی همه آنها به دستور هویدا بایگانی شدند و شاه هم اهمیتی نداد. در دستگاه حکومت پهلوی حیف و میل، نهایت نداشت. در دوران ۱۳ ساله هویدا همه می‌چاپیدند و هویدا کاملاً بی تفاوت بود.... محمدرضا پهلوی ایران را چپاول می‌کرد ....


تعداد نمايش: 98 بار سفیری که تهران را «بهشت جاسوسان» کرده بود
«ریچارد هلمز» در پایان دوره ریاستش بر سازمان سیا به عنوان سفیر آمریکا در تهران وارد ایران شد. وی در دوران سفارتش، «ایستگاه سازمان سیا در خاورمیانه» را در تهران تاسیس کرد و با این اقدام نقش تعیین‌کننده‌ای در اکثر تحولات سیاسی ایران طی سالهای دهه ۱۳۵۰ ایفا کرد. در دوره سفارت هلمز، تهران به «بهشت جاسوسان» شهرت یافته بود.


تعداد نمايش: 102 بارآخرین فصل از کتاب قاجارها
احمدشاه قاجار 15 سال پس از شروع پادشاهی (تیر 1299) و چهار سال بعد از خلع از مقام سلطنت (آبان 1304) در نهم اسفند ۱۳۰۸ خورشیدی در ۳۳ سالگی و بر اثر بیماری ورم کلیه در شهرکی به نام «نویی سورسن» در حومه پاریس دیده از جهان فروبست. با مرگ او آخرین فصل از کتاب سلسله قاجارها بسته شد و ....


تعداد نمايش: 108 باروقتی بخت، یار بختیار نبود!
تیمور بختیار قربانی تروریسم سازمانی شد که خود نقش به‌سزایی در تحکیم و تقویت آن داشت و به مدت چهار سال (از اسفند 1335 تا اسفند 1339) رئیس آن نیز بود. او 14 سال پس از تأسیس ساواک به دست یکی از ماموران همان سازمان ترور شد و به قتل رسید. بعداً پرویز ثابتی نفر دوم ساواک گفته بود: «از آشپز و خدمه گرفته تا منشی، متصدی بی‌سیم و همه خدمتگزاران بختیار، مأموران ساواک بودند و از ما دستور می‌گرفتند.»


کارنامه یک کودتا
در دوره پهلوی اول، حکومت متأثر از سیاستهای غربی، گفتمان «تجدد» را به عنوان گفتمان مسلط برگزيد و در اين چارچوب دست به هويت‌سازي يا در واقع تغيير هويت ملي و اسلامي مردم ايران زد. تحمیل هویت جدید، نفی هویت اسلامی جامعه ایران را به دنبال داشت. با این وجود بخش‌هایی از جامعه که تحميل هويت مورد نظر دولت را برنمی‌تابیدند، در جهت مقاومت و مقابله با برنامه‌های گفتمان غالب عمل کردند. در حقيقت در برابر جريان هويت‌سازي دولتي يك «جريان ناسازگار» پديد آمد.
ماجرای مشروطه و دوران پرالتهاب و لجام‌گسیخته 1285 تا 1299، سرانجام به کودتای سوم اسفند 1299 ختم شد. «حیات اجتماعی» ایران در پیش از کودتای سوم اسفند به شدت شکننده بود. اشغال قسمتهای مهمی از خاک ایران توسط دول استعماری و کارشکنی آنها در مشروطه، اشتباهات روشنفکران وابسته، منازعات گروههاي مختلف سياسي و اجتماعی، ناکارآمدی دولت قاجار، و اختلافات علما، در این شکنندگی دخیل بودند. همچنین حضور سربازان انگلیسی، حاکمیت و استقلال ایران را به کلی از میان برده بود. کودتای سیدضیاء به فرماندهی رضاخان عملاً سلطنت قاجار را به حالت تعلیق درآورد و زمینه‌ساز تغییر سلطنت از قاجار به پهلوی شد. فضای اجتماعی به خوبی برای منجي نشان دادن رضاخان طرح‌ریزی شده بود.
از زمان کودتای سوم اسفند تا آذر 1304، دوره «تکوین» حکومت پهلوی است. در این فاصله هفت دولت روی کار آمد که پای ثابت این دولتها سردارسپه به عنوان وزير جنگ بود. وی یک سال بعد از کودتا، طی اعلامیه‌ای، خود را مسبب کودتا معرفی کرد. در آن اوضاع و احوال وزارت جنگ در دست رضاخان بود و بیشترین قدرت را داشت. سرکوب کلنل پسیان، جنبش جنگل، یاور لاهوتی و سمیتقو شهرت و قدرت او را دوچندان کرد. وزارت جنگ در این دوره بیشترین بودجه را به خود اختصاص داده و تنها وزارتخانه‌ای بود که با نقشه و برنامه کار می‌کرد. رضاخان به وسیله قوای نظامی به خواسته‌های خود در عرصه سیاسی رسید. در این دوره، «امنیت» و حفظ آن، پُتک رضاخان برای سرکوب مخالفان و منتقدانش بود. در پاییز 1302 تحت تأثیر تحولات همسایه غربی ایران (ترکیه)، رضاخان در ایجاد و گسترش زمزمه «جمهوریخواهی» در ایران کوشید. دغدغه مجلس پنجم نیز مسئله «جمهوری» بود. با مخالفت مدرس و علما و مراجع تقليد و همراهي توده مردم، گفتمان «جمهوریخواهی» عملاً شکست خورد. رضاخان در 18 فروردین 1303 از مقام خود استعفا داد، اما طولی نکشید که بر اثر فشار نظامیان به مجلس، بازگشت. سردارسپه در آذرماه 1303، کار شیخ خزعل را فیصله داد. در خرداد 1304 قانون خدمت نظام اجباری تصویب شد. سمیتقو در آذربایجان و شیخ خزعل در خوزستان کنترل شدند. بحث الغای سلطنت قاجار دوباره جان گرفت و سرانجام در 9 آبان 1304 ماده واحده انقراض سلطنت قاجار در مجلس تصویب شد. در آذرماه مجلس مؤسسان برگزيدة رضاخان و نظاميان، سلطنت ایران را به رضاخان پهلوی و اعقاب وی واگذار كرد.
عموم سیاستهای دولت در راستای تحقق جامعه‌ای «متجدد» بود. رژيم درصدد تحقق این امر به وسیله تحمیل «هویت جدید» در کشور بود. رضاشاه از سال 1306 پس از تثبیت پادشاهی برنامه‌ای متشکل از سکولارسازی ریشه‌ای و اقدامات تمرکززا را به اجرا درآورد و در سالهای بعد سیاست‌های جدید خود را غالباً با استفاده از ارتش به صورت تهاجمی تحمیل کرد. حکومت، الگوی آلمانی اقتصاد هدایت شده، شیوه آموزش فرانسوی و ساز وکار قضایی فرانسوی- بلژیکی را سرمشق خود قرار داد. در این دوره هشت دولت روی کارآمد و هشت دوره انتخابات مجلس شورای ملی (دوره‌های ششم تا سیزدهم) برگزار شد. مأموران لشکری و کشوری و نمایندگان مجلس همگی تابع رأی و مجری اوامر شاه بودند.
دولت پهلوی از همان ابتدای تأسیس به سراغ عشایر رفت. سیاست اسکان عشایر (تخته قاپو) منجر به سرکوب بخش عظیمی از جمعیت ایران شد. اوج این سرکوبها در تابستان 1308 صورت گرفت. سران ایلات و عشایر به تهران تبعید شده و تحت کنترل قرار گرفتند. ساخت راه آهن که در اواخر سال 1304 به تصویب مجلس رسیده بود، به دست مهندسین خارجی انجام شد. چند کارخانه قند و شکر، نساجی، برق و غیره نشان‌دهنده روند «صنعتي» كردن ايران به حساب مي‌آمد. این کارخانه‌ها نیز عموماً توسط خارجیان تأسیس شدند. ساختار اجتماعی و اقتصادی کشور با تجدد سطحي و آمرانه دچار تغييراتي ظاهري و پوسته‌اي شده بود. همزمان با اين تحولات هویت جدید انسان ایرانی و ناسیونالیسم باستان‌گرا به شکل آمرانه‌ای توسط دولت به جامعه تزریق می‌شد. درآمدهای مستقیم و غیرمستقیم نفتی بزرگترین رقم درآمد دولت را تشکیل می‌داد.
رضاشاه ارتش نوین را رکن اصلی نظام نوین خود قرار داد. وزارت جنگ او طی


 
     استفاده از مطالب با ذکر منبع مجاز مي باشد.                                                                                                    Design: Niknami.ir