ماهنامه الکترونيکي دوران شماره 205   دي ماه 1401
 

 
 

 
 
   شماره 205   دي ماه 1401


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
سوء استفاده بیگانگان از خشکسالی و قحطی ایران در عصر قاجار

مردم ایران در دوران قاجار با خشکسالی و قحطی‌هایِ فراوانی دست‌ به‌گریبان بودند که قحطی سال ۱۲۸۸قمری در دوران ناصرالدین‌شاه و همچنین قحطی بزرگ ‌سال‌های جنگ جهانی اول، از مهم‌ترین قحطی‌های این دوران است. با توجه به تبعات این بحران در ابعاد گوناگون اجتماعی و اقتصادی، این نوشتار در پی پاسخگویی به این پرسش‌ها است که واکنش نیروهای خارجی در برابر این بحران‌ها چه بوده است؟ به نظر می‌رسد حوادث و بلایایِ طبیعیِ سخت،‌ که با ناکارامدی حاکمان قاجار هم‌زمان‌شده بود، زمینه را برای تعمیقِ حضور بیگانگان فراهم می‌کرد.
نفوذ بیگانگان در ایران از دریچه قحطی
هرج‌ و مرج داخلی، آشفتگی اوضاع اجتماعی و سیاسی، فقر و قحطی، پراکندگی نیروهای اجتماعی، سیاسی و به‌تبع آن نفوذ بیگانگان از جمله مسائلی است که در دوره قاجاریه گریبان‌گیر جامعه‏ و مردم ایران شده بود. ایرانِ ناتوان و ضعیف نقطه حساس تلاقی و تصادم اهداف استعماری و غارتگرانه دولت‌های نیرومند و بزرگ بود.(۱) ناتوانی حکومت در تأمین مایحتاج مردم فرصتی برای بیگانگان، به‌ خصوص برای دو رقیب سنتی در ایران، یعنی انگلستان و روسیه بود تا با اقدامی مناسب و مؤثر بتوانند در بین مردم و حکومت نفوذ کنند و از این راه امتیازاتی به‌دست آورند و اهداف استعماری خود را تحقق بخشند. روس‌ها در امور داخلی ایران دخالت می‌نمودند و انگلیسی‌ها نیز با درباریان میانه خوبی داشته و خواسته‌های خود را بدین طریق در دربار ایران و امور داخلی ایران دنبال می‌کردند.(۲)
در این شرایط، یکی از گزینه‌های نخبگان سیاسی در سلسله قاجار برای دفاع از کشور در برابر تهاجم بیگانگان، روی آوردن به قدرت سوم بود.(۳) اما در این راه مشکلاتی وجود داشت که مانع تحقق این اهداف می‌شد. در دوره قاجار، وقوع خشکسالی و به‌تبع آن افزایش قحطی از اعتبار سیاسی و اقتصادیِ دولت ایران ‌کاست و این فرصت را در اختیار دیپلمات‌هایِ خارجی قرار داد تا آشکارا، در امور حکومت ایران دخالت کنند و در اندیشه بهره‌برداری از این وضع باشند؛ که نمونه بارز آن ورود انگلیسی‌ها و احتمالا روس‌ها به عرصه روند مذاکرات در مورد مسئله نان بود.(۴)
دولت انگلستان در زمان قحطی نقش فعال‌تری نسبت به دولت روسیه داشت. لرد کرزن از نفوذ و جایگاه انگلیس در جنوب ایران صحبت می‌کند و می‌نویسد: «موقعیت انگلستان در نواحی جنوبی، غیر از نفوذی که در ایران دارند و آن از دوره فتحعلی‌شاه آغاز و تقویت شده ، به حدی مستحکم است که می‌توان انتظار داشت که از برکات آن پیروی از سیاست تفوق در مرکز و جنوب نیز همواره اثراتی مطلوب داشته باشد».(۵)
ظل‌السلطان نیز در گزارش خود به ناصرالدین‌شاه از نفوذ انگلیسی‌ها در این زمان خبر می‌دهد. گزارش وی درباره کشیشی است که در راستای سیاست انگلستان حرکت می‌کند. «شرحی از حالات و شیطنت او معروض داشتم که در ایام قحطی جمعی از اطفال ارامنه را به اسم تحصیل علوم در آن مدرسه جمع کرده است. این حضرات بذری می‌کارند و می‌روند تا چه وقت ثمر کند. فرض از این همه جسارت این است که این حضرات به‌مرور می‌آیند و می‌روند و خیال آنها هم معلوم است که غیر از تحرک شورش و هیجان اهالی ایران مقصودی ندار‌ند.»(۶)
در آغاز قحطی بزرگ در سال ۱۲۸۸ قمری، سفارت انگلستان در تهران طی مکاتباتی، وزارت امور خارجه آن کشور را از ناتوانی دولت ایران برای مقابله با مشکلات ناشی از خشکسالی آگاه کرد.(۷) متن یادداشت دیگری (بدون تاریخ) از سوی دولت ایران به نمایندگی روسیه، چنین است: «با وجود آنکه قحطی در تمام نقاط ایران بیداد می‌کند، بلشویک‌ها از ایران مواد غذایی طلب و تهدید می‌کنند در صورت برآورده نشدن خواسته‌هایشان دست به اقدامات خشونت‌آمیز خواهند زد.»(۸) در این برهه از زمان،‌ وضعیت اقتصاد و دولت مرکزی،‌ هر دو در حال ضعف بودند و به دنبال شکست‌ها از روسیه (عهدنامه ترکمنچای و گلستان) و بریتانیا (عهدنامه پاریس)، اروپاییان به کسب امتیازهای سیاسی و تجاری در ایران نایل شدند. این امتیازها،‌ اسبابی را برای نفوذ به درون اقتصاد ایران فراهم نمود.(۹) در دوران قاجار پیشنهادها برای امتیاز و واگذاری انحصارات حتی بدون فشار قدرت‌های خارجی پذیرفته می‌شد. از منظر حکام قاجار این امتیازات می‌توانست به توسعه کشور کمک کند. از این منظر بود که دادن امتیازات بزرگ به بیگانگان در مضمحل ساختن نظام موجود اهمیت داشت، اما شاهان قاجار در تخصیص مناصب یا اداره امور مالی به طریقی که قابل انعطاف باشد، و همه سهامی را که انتظار داشتند دریافت کنند، ناتوانی نشان دادند.(۱۰) درنتیجه،‌ قحطی فرصتی پیش روی بیگانگان گذاشت که از طریق آن نفوذ خود را گسترده و تثبیت کردند.
ناآگاهی مردم و سوءاستفاده بیگانگان
ایران زمان قاجار، در وضع ظاهرا آشتی‌ناپذیر خرس روسی و نهنگ انگلیسی(۱۱) از میان رفته بود و در وضعی که سیاست خارجی انگلستان همانند فرانسه و آلمان، امپریالیستی و محصول گرایش‌های میلیتاریستی و سیاست‌های حمایتگرای دولت توسعه‌طلب(۱۲) بود و نوعی سلطه‌طلبی جدید، پدرسالارانه و از سر خیرخواهی و نیک‌سیرتی «انسان سفید»(۱۳) هویدا شده بود، کنشگری فعالانه در مناسبات فراتر از مرزهای ایران، روزبه‌روز رو به‌ زوال می‌رفت.
شاهد این مدعا را می‌توان در نامه محرمانه لرد سالیسبوری(نخست‌وزیر بریتانیا) به فرانک لاسلس(وزیر مختار انگلیس در تهران) مشاهده کرد: «چیزی که ما باید در ایران انجام دهیم، ممکن است فقط در دو جمله خلاصه شود: باید ایران را آن‌قدر قوی سازیم که تا بتواند در برابر تجاوزات احتمالی مقاومت کند: و ما باید آن‌قدر نفوذ داشته باشیم که قادرمان سازد تا به وقت بحران، تلاش‌های ایران را در مسیر درست هدایت کنیم».(۱۴) در همین راستا بود که ضعف دولت در اداره کشور و وقوع پیاپی قحطی و گرانی، مردم را از توانایی حکومت در اداره معیشت آنها ناامید کرد. استعانت از دیگری برای جبران عقب‌ماندگی به‌منزله داغ ننگی است که بر دودمان قاجار خورده است.(۱۵)
هنگامی‌که بر شدت قحطی افزوده شد و مردم پاسخ قانع‌کننده‌ای از جانب حکومت دریافت نکردند، برای رهایی از بحران، به هر کاری دست می‌زدند. از کارهایی که انجام دادند روی آوردن به بیگانگانی بود که روح و روان ایرانی از آنها سخت آزرده‌خاطر بود؛ و این رخداد، عمق فاجعه پدیدآمده در جامعه دوره قاجار را نشان می‌دهد. آنها با رفتن به سفارت بیگانگان در آنجا به گریه و زاری می‌پرداختند و از آنها می‌خواستند تا در امور کشور دخالت بکنند و از حکومت ایران بخواهند مشکلاتشان را رفع کند. در آن سال زن‌ها در اعتراض به قحطی با برداشتن نقاب و چادر، بر سروصورت خود می‌زدند تا نشان دهند چقدر اوضاعشان ناگوار است.(۱۶) قحطی و گرانی سبب می‌شد نفوذ این کشورها در میان لایه‌های مختلف جامعه ایران افزایش یابد. تحرک گسترده میسیونرهای مذهبی در ایام قحطی و بهره‌برداری از جلب اعتماد مردم در سال‌های پس از قحطی، نشانه دیگری از تأثیر فعالیت نیروهای خارجی در بحران‌های نان، در اذهان توده‌های ایرانی بود. تلاش میسیونرها در دوران قحطی، به‌عنوان ابزاری برای نفوذ کشورهای متبوعشان، نکته‌ای بود که هم سیاستمداران ایرانی و هم سیاست‌پیشگان اروپایی آن عصر بر آن تأکید کرده‌اند.
به‌این‌ترتیب، کشورهای اروپایی نه‌تنها با توسل به نمایندگان سیاسی خود، بلکه در سایه امداد مبلغان مذهبی به توسعه نفوذ خود، در لایه‌های مختلف جامعه ایران می‌پرداختند.(۱۷) در چنین وضعیتی،‌ مردم که از یک‌سو از حکومت خود برای حفظ بقا ناامید شده و از سوی دیگر در معرض تبلیغات نمایندگان کشورهای بیگانه قرار گرفته بودند،‌ سیگنال‌هایی برای جلب نظر آنها ارسال می‌کردند. آن‌ها بی‌خبر از نتایج چنین واقعه‌ای با بست‌نشینی ناآگاهانه در سفارتخانه زمینه را برای سوءاستفاده بیگانگان فراهم نمودند. در چنین فضایی میسیونرها و دیپلمات‌های خارجی در زمانه قحطی با تشدید این موقعیت زمینه را برای بهره‌گیری‌های سیاسی فراهم کردند.
فرجامِ سخن
قحطی یکی از پدیده‌هایِ رایج در تاریخ ایران بود که همواره حیات مردم را تهدید می‌کرد. در این میان از آنجا که حاکمان توانایی مدیریت و حل و رفع بحران‌ها را نداشتند،‌ نیروهای خارجی منافع و مطامع خود را در هیئت هواداری مردم پیگیری می‌کردند. ظلم بی‌اندازه ساختار ناکارآمد قاجاری، مردم را نیز متوجه آنها می‌ساخت،‌ و این فرصتی بود که هر دو کشور بیگانه حاضر در ایران از آن نهایت بهره را بردند.
پی‌نوشت:
۱. ایرج ذوقی، تاریخ روابط سیاسی ایران و قدرت‌های بزرگ، تهران، پاژنگ، ۱۳۶۸، ص ۱۹.
۲. حسین مکی، تاریخ بیست‌ساله، ج ۲، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۷، ص ۷۷.
۳. روح‌الله اسلامی، «الگوی سیاست خارجی ایران از مشروطه تا برآمدن رضاشاه»، فصلنامه تاریخ روابط خارجی، سال چهاردهم، ش ۵۵ (تابستان ۱۳۹۲)، ص ۳۴.
۴. ونسا مارتین، دوران قاجار، ترجمه افسانه منفرد، تهران، کتاب آمه، ۱۳۸۹، ص ۳۲۳.
۵. جرج کرزن، ایران و قضیه ایران، ترجمه غلامعلی وحید مازندرانی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۸۰، ص ۷۴۲.
۶. ابراهیم صفایی، اسناد نویافته، تهران، نشر بابک، ۱۳۴۹، صص ۵۶-۵۷.
۷. صفورا برومند، سرکنسولگرهای بریتانیا در بوشهر، تهران، وزارت امور خارجه، ۱۳۸۱، ص ۱۸۹.
۸. محمدقلی مجد، قحطی بزرگ، ترجمه محمد کریمی، تهران، موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، ۱۳۸۶، ص ۱۰۸.
۹. جان فوران، مقاومت شکننده، ترجمه احمد تدین، تهران، موسسه خدمات فرهنگی رسا، ۱۳۷۸، ص ۶۰۵.
۱۰. ونسا مارتین، همان، ص ۳۲۴.
۱۱. احسان یارشاطر، تاریخ روابط ایران و آلمان، ترجمه پیمان متین، تهران، امیرکبیر، ۱۳۸۴، ص ۲۳.
۱۲. محمدتقی قزل‌سفلی، امپریالیسم چیست؟ تاریخ و نظریه، بابلسر، دانشگاه مازندران، ۱۳۸۶، ص ۱۲۹.
۱۳. همان، صص ۱۳۶-۱۳۷.
۱۴. پیترآوری و دیگران، تاریخ ایران کمبریج، (قسمت دوم) قاجاریه، تهران، انتشارات مهتاب، ۱۳۹۸، ص ۲۷۳
۱۵. محسن خلیلی، چیستان قاجار، مشهد، نشر مرندیز، ۱۳۹۰، ص ۲۹۷. ۱۶. فریدون آدمیت و هما ناطق، افکار اجتماعی و سیاسی و اقتصادی در آثار منتشرنشده دوره قاجار، تهران، نشر آگه، ۱۳۵۶، ص ۱۷۹.
۱۷. داریوش رحمانیان و مهدی میرکیایی، «تأثیر گرانی و قحطی نان بر روابط خارجی ایران در عصر ناصری»، فصلنامه پژوهش‌های تاریخی، سال نهم، ش ۱ (بهار ۱۳۹۶)، ص ۱۳۵
به نقل از پایگاه اطلاع‌رسانی پژوهشکده تاریخ معاصر

این مطلب تاکنون 67 بار نمایش داده شده است.
 
     استفاده از مطالب با ذکر منبع مجاز مي باشد.                                                                                                    Design: Niknami.ir