ماهنامه الکترونيکي دوران شماره 193   دي ماه 1400
 

 
 

 
 
   شماره 193   دي ماه 1400


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
پشت صحنه بی‌بی‌سی فارسی

ساجدی
روز دوم دی 1319 خورشیدی، یک سال و 4 ماه پس از شروع جنگ دوم جهانی، بخش فارسی بنگاه سخن‌پراکنی بی‌بی‌سی رسماً افتتاح شد و فعالیت رسانه‌ای خود را آغاز کرد.(1) چند روز بعد نیز در هفتم دی همان سال بنگاه مذکور پخش اخبار به زبان فارسی را نیز در برنامه‌های خود گنجاند.(2) پیش از این در ۲۱ بهمن ۱۳۱۸ وزارت امور خارجه انگلیس موافقت رسمی خود را با راه اندازی شبکه‌ای فارسی زبان در مجموعه موسسه بی‌بی‌سی اعلام کرده و مراتب را به اطلاع «سر ریدر بولارد» وزیر مختار آن کشور در تهران ابلاغ کرده بود.(3)
راه اندازی بخش فارسی رادیو بی‌بی‌سی پاسخی بود به راه اندازی بخش فارسی رادیو برلین که کمی پیش از آن در ۳۰ آبان ۱۳۱۸ با هدف حمایت از رضاشاه، تبلیغ نظریات رایش سوم از جمله نژادپرستی نازی‌ها، بدبین کردن مردم ایران نسبت به سیاستهای توسعه طلبانه روس و انگلیس در ایران، و .... تاسیس شده بود و در برلین پایتخت آلمان با گویندگی بهرام شاهرخ(4) کار خود را آغاز کرده بود.(5) بولارد نیز تصریح داشت که بی‌بی‌سی فارسی برای مقابله با برنامه‌های رادیو فارسی برلین راه‌اندازی شده بود.(6)
رادیو فارسی بی‌بی‌سی یک ماه پس از رادیو فارسی برلین و ۸ ماه قبل از اشغال نظامی ایران توسط قوای متفقین راه اندازی شد. در آن زمان قوای هیتلری خود را برای ورود به خاک شوروی آماده می‌کردند و انگلیسی‌ها نیز نقشه خود را برای مداخله نظامی در ایران به منظور ایجاد ارتباط زمینی و دریایی با روسها به طور جدی دنبال می‌کردند. تاسیس شبکه فارسی بی‌بی‌سی گامی در جهت فراهم ساختن زمینه این مداخله و تلاش برای مشروعیت دادن به آن نزد ایرانیان، و بدبین ساختن افکار عمومی مردم ایران نسبت به آلمان و نسبت به هم‌پیمانی آن کشور با رضاشاه پهلوی بود.
بی‌بی‌سی فارسی با بودجه وزارت امور خارجه انگلیس راه‌اندازی شده، با همین بودجه تاکنون اداره شده،(7) و در تاسیس آن نیز اراده این وزارتخانه نقشی اساسی داشته است. اولین رئیس این بخش «ویکتور گلد نینگ» مستقیماً از سوی یکی از مقامات وزارت خارجه انگلیس به نام «راجر استیونس» (8) توصیه و معرفی شد. علاوه بر این يكي از ویژگی‌های بنگاه سخن‌پراکنی بی‌بی‌سی و از جمله بخش فارسی آن، حضور و تأثير غیر قابل انکار بهاييان در سطوح سياستگذاري اين رسانه انگلیسی بوده است. حضور چشمگير بهاييان در بخش‌های مختلف سرويس جهاني بي‌بي‌سي از مديريتهاي كلان آن شبكه به پايين، و از جمله در بخش فارسی این شبکه، با تأثيرگذاريهاي نامحسوس و پنهان در برنامه‌های تولیدی آن، همراه بوده است. این پدیده، از جمله مواردي است كه هم مسئولان سرويس جهاني بي‌بي‌سي و هم گزارشگران بخش فارسي آن، خواسته يا ناخواسته، از كنار آن به راحتی می‌گذرند و يا آن را بسيار كم‌رنگ جلوه می‌دهند.
بي‌بي‌سي فارسی در هیچ مقطعی از تاریخ تحولات ایران، عملکرد قابل دفاعی نداشته است. مهمترین عناصر عملکرد بی‌بی‌سی در جریان جنگ دوم جهانی عبارت بودند از: تلاش برای نشان دادن این رسانه به عنوان «بی‏طرف» در رویدادهای داخلی ایران، مشروعیت بخشیدن به اشغال ایران، شكل‏دهی افكار عمومی ایرانیان درخصوص منافع متفقین و ایجاد نگاه مثبت نسبت به آنها، ایفای نقش اطلاعاتی در رویدادهای سیاسی ایران، و نیز ایجاد اختلافات قومی و مذهبی در ایران. رادیو بی‌بی‌سی توانست با مهندسی افكار عمومی ایرانیان در شهریور ۱۳۲۰، با شایعه‏سازی و در هم‌آمیختن برخی واقعیت‌ها با ادعاهای غیرواقعی، کمک موثری به شكل‌گرفتن یك واقعیت تاریخی یعنی پایان سلطنت رضاشاه کند. این رادیو برای افزایش نفرت مردم ایران نسبت به رضاشاه و توجیه دخالتهای انگلیس، مشخصاً به حرص و طمع رضاشاه در جمع‌آوری اموال و املاک و دست‌اندازی‌های او به املاک دیگران پرداخت و موجودی شش میلیون پوندی او در حسابهای بانکی خارج از کشور را افشا کرد.(9)
این شبکه در جریان نهضت ملي شدن صنعت نفت نیز نقشی توطئه آميز را ايفا نمود. این نقش علیه کل نهضت و مشخصاً علیه آیت‌الله کاشانی و دکتر محمد مصدق به عنوان بانیان این حرکت بود. در کودتای انگليسي - آمريكائي 28 مرداد 1332 نیز که به كودتاي «آژاكس» مشهور شد و به سرنگونی دولت مصدق و بازگرداندن شاه به قدرت انجامید، عملکرد بی‌بی‌سی فارسی، بسیار شاخص و تعیین کننده بود. در جریان این کودتا بخش فارسی بي‌بي‌سي نقش راهنما و کلیدی در تكميل عمليات ايفا نمود. در آن زمان بی‌بی‌سی فارسی شايعه‌اي مبني بر ارتباط مصدق با كمونيست‌هاي ايراني مطرح ساخته بود. در اسناد افشا شده از كانال 4 راديو بي‌بي‌سي در سال 1384 خورشیدی مشخص شد كه در نيمه شبي كه عملیات كودتا قرار بود آغاز شود، مجري آن راديو به هنگام اعلام ساعت، واژه «دقيقا» را بر زبان جاری كرده بود. بعدا مشخص شد اين واژه بعنوان «کلمه رمز آغاز كودتا» بوده است. به این ترتیب عملیات کودتای 28 مرداد 1332 در پی پخش این کلمه رمز توسط رادیو فارسی بی‌بی‌سی، آغاز گردید.(10)
در اردیبهشت 1349 با فشار انگلستان، بحرین طی یك رفراندوم ساختگی و غیرقانونی از ایران جدا شد. بخش وسیعی از تبلیغات در این رابطه بر عهده بی‌بی‌سی بود. این شبكه كه یكی از عوامل شكل دهنده کودتای 28 مرداد بود، در جریان جدایی بحرین از ایران توانست شاه را نیز فریب دهد. بی‌بی‌سی طی برنامه‌های خود در مورد مطالبات ایران در خلیج فارس، علیه ایران و به سود اعراب (و در واقع به نفع منافع استعماری خود) وارد عمل شد. پخش برنامه‌های بی‌بی‌سی در این رویداد به صورت مستمر و مداوم جریان داشت و در راستای آماده سازی زمینه‌های فكری ایرانیان برنامه سازی و تبلیغ می‌کرد. بی‌بی‌سی عملیات فریب افكار عمومی در ایران را طوری با موفقیت انجام داد كه بعد از این اقدام هیچ اعتراضی صورت نگرفت.(11)
در فاصله 15 سال پس از کودتای 28 مرداد 1332 تا پیروزی انقلاب اسلامی، تلاش برای تضعیف گرایش‌ها و سنت‌های اسلامی مردم و دخالت در امور فرهنگی و سیاسی کشور، برجسته‌ترین وجه عملکرد بی‌بی‌سی فارسی بوده است. در این رابطه روز 10 مرداد 1354 آنتونی پارسونز، سفیر انگلیس در تهران در گزارشی انتقادی و محرمانه به وزارت امور خارجه کشورش، با اشاره به مواضع بی‌بی‌سی، عملکرد این بنگاه سخن‌پراکنی انگلیس را مورد انتقاد قرار داد و آن را مداخله‌گر در امور کشورهای خاورمیانه خواند. پارسونز در بخشی از این نامه با اشاره به تجارب 30 ساله‌اش در این منطقه نوشت: «تحت تاثیر مواضع بی‌بی‌سی، رژیم‌های پوشالی خاورمیانه و چینش اکثر دولتهای منطقه، خودکامه‌تر و مستبدتر از حکومت‌های گذشته شده‌اند.» این نامه با اعتراض شدید مقامات لندن رو‌به‌رو شد.(12)
در سال‌های منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی، رادیوی فارسی زبان بی‌بی‌سی مخاطبان بسیاری را به خود اختصاص داده بود و مردم، بسیاری از اطلاعات خود را از این رادیو به دست می‌آوردند. این امر باعث عصبانیت شدید شاه و حامیان او شده بود؛ اما واقعیت این بود که بی‌‌بی‌‌سی دل خوشی از جریان انقلاب به رهبری حضرت امام خمینی(ره) نداشت. این رادیو تلاش می‌کرد با معرفی چهره‌ای غیر واقعی از امام ، حضور گروهک‌های چپ و راست را در انقلاب پر رنگ کرده و آنها را در برابر صف مذهبیون به رهبری روحانیت و در رأس آن حضرت امام قرار دهد. این رادیو، همچنین تلاش کرد تا با استراتژی از پیش طراحی شده متولیان این بنگاه، برخی چهره‌های خاص را که بعدها ماهیت آنها برای مردم و نظام مشخص شد، به عنوان چهره‌های برتر انقلاب معرفی نماید.(13)
نقش توطئه آميز راديو فارسی بي‌بي‌سي تا امروز نيز ادامه يافته است. در دوران هشت ساله دفاع مقدس راديو بي‌بي‌سي فارسی با انتشار خبرها و گزارش‌های منفي سعي داشت تا اين گونه وانمود سازد كه رزمندگان اسلام توانايي مقابله با بعثي هاي عراقي را ندارند. این رادیو قصد داشت تا با سياه نمايي، در عزم مردم ايران و مدافعین مرزهای کشور در جبهه‌ها خدشه وارد سازد. بزرگ جلوه دادن تعرضات کوچک عراقی‌ها در جنگ، و بی اهمیت جلوه دادن عملیات‌های بزرگ و سرنوشت‌ساز رزمندگان ایرانی، روش عادی و معمول بی‌بی‌سی فارسی بوده و ما این شیوه رفتار را بعد از عملیات فتح‌المبین، بیت‌المقدس و سلسله عملیات والفجر شاهد بوده‌ایم.
پس از پایان جنگ نیز نقش بی‌بی‌سی فارسی حمایت از اغتشاشات داخلی، بزرگنمایی مشکلات اقتصادی ایران، تلاش برای موجه جلوه دادن تحریم‌های اعمال شده علیه ایران، تلاش دائمی برای بدبین کردن مردم نسبت به انقلاب و ایجاد تفرقه در داخل کشور و ..... بوده است. این تلاشها از زمستان 1387 که تلویزیون فارسی بی‌بی‌سی نیز به جمع رسانه‌های مغرض و ضد انقلاب پیوست‌(14) سازمان‌یافته تر نیز گردید. از سال ۱۳۸۵ بود که وزارت امور خارجه انگلیس پیشنهاد تأسیس تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی را مطرح کرد و سال ۱۳۸۶ این پیشنهاد از سوی بازوهای رسانه‌ای دربار سلطنتی پذیرفته شد. از همان سال ۸۶ تمامی تلاش‌ها برای هر چه زودتر روی آنتن بردن برنامه‌های بی‌بی‌سی فارسی آغاز شد و سرانجام در ۲۵ دی ۱۳۸۷ برنامه‌های تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی روی آنتن رفت. تلویزیون بی‌بی‌سی فارسی از همان ابتدا به انتخابات دوره دهم ریاست جمهوری اسلامی ایران که قرار بود در خرداد ماه ۱۳۸۸ برگزار شود، پرداخت. تئوریزه کردن بحث تقلب، تلاش برای ایجاد تنش و اغتشاش، تشدید فضای دو قطبی در کشور، بد‌بین کردن مردم به نظام جمهوری اسلامی، ایجاد فضای بی‌اعتمادی در مردم نسبت به انتخابات، و… از جمله جهت‌گیری‌های برنامه‌ریزی شده این رسانه در سال 1388 و سپس حمایت تمام عیار از ماجرای «فتنه‌۸۸» بود. این جهت‌گیری در سال 1388 آنقدر وقیح، دروغ و غیر واقعی بود که به اخراج خبرنگار بی‌بی‌سی از ایران انجامید.
در این رابطه روابط عمومی معاونت مطبوعاتی و اطلاع رسانی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بعد از ظهر روز 31 خرداد 1388 طی بیانیه‌ای اعلام کرد: با توجه به عملکرد سرویس بی‌بی‌سی در تحریف و قلب اخبار مربوط به جمهوری اسلامی ایران به خصوص اخبار انتخابات و حمایت و تحریک غیرمستقیم آشوبگران برای ادامه تخریب اموال عمومی و خصوص طی روزهای گذشته، همچنین تلاش جهت تاثیرگذاری غلط بر افکار عمومی با استفاده از شگردهای رسانه‌ای و جنگ روانی و ارسال اخبار جعلی و خلاف واقع و استفاده غیرقانونی از برخی افراد داخلی در راستای اهداف خود، خبرنگار دائم این شبکه از کشور اخراج شد.
در این بیانیه همچنین آمده است: معاونت امور مطبوعاتی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با احضار «جان لاین»، خبرنگار دائم بی‌بی‌سی در تهران مراتب اعتراض شدید خود را نسبت به عملکرد مزورانه بخش فارسی بی‌بی‌سی که مصداق دخالت آشکار در امور داخلی جمهوری اسلامی ایران است را به وی ابلاغ و خاطرنشان کرد: چنانچه شبکه‌های مختلف موسسه رادیو و تلویزیونی انگلیس با پخش اخبار جعلی و دروغین درباره ایران، دخالت در امور داخلی کشورمان را ادامه دهند و یا منشور اخلاق بین المللی خبرنگاری را نادیده گیرند، اقدامات جدی‌تری به عمل خواهد آمد.(15)
در حال حاضر بنگاه سخن‌پراکنی بی‌بی‌سی دارای دوبخش داخلی و خارجی است. بخش داخلی بسیار گسترده و متشکل از ۵ شبکه رادیویی و ۱۲ شبکه تلویزیونی است. بخش خارجی نیز مجموعه‌ای گسترده است که شبکه بی‌بی‌سی فارسی زیرمجموعه‌ای از آن به شمار می‌رود.(16)
تام میلز - tom mills استاد دانشگاه اَستون (بیرمنگهام) انگلیس اخیرا پس از تحقیقات جامعی پیرامون عملکرد بی‌بی‌سی و بررسی پخش آن به زبانهای مختلف برای کشورها و مناطق مختلف جهان، در کتابی با عنوان «افسانه بی‌بی‌سی» کوشیده تا با استناد به شواهد و مستندات متعدد از جمله اسناد محرمانه دولتی که با مرور زمان از بایگانی وزارت خارجه انگلیس خارج شده اند، به خواننده نشان دهد «به رغم ادعاهای فراوان مطرح شده، بی‌بی‌سی نه مستقل است و نه بی‌طرف، چون ساختار و فرهنگ آن عمیقاً بر ساخته گروه‌های قدرتمند در جامعه بریتانیا است.» (17)
پی‌نوشت:
1 - ایران و استعمار انگلیس ، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، مجموعه سخنرانی‌ها و میزگرد و مقالات، بهار ۱۳۸۸، مقاله دیپلماسی عمومی بریتانیا در ایران؛ مطالعه موردی بخش فارسی سرویس جهانی بی‌بی‌سی، صفحه ۱۷۷
2 - فرناز اخوان توکلی، گاه‌شمار روابط ایران و انگلیس، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی وزارت امور خارجه، تابستان 1386، ص 203
3 – ایران و استعمار انگلیس، همان، همان صفحه
4 – بهرام شاهرخ فرزند ارباب کیخسرو شاهرخ از رجال معروف عصر پهلوی بود که در تیر ۱۳۹۰ به طرز مشکوکی به قتل رسید.
5 - محمود دژکام، جنگ و زندگی؛ داستان واقعی از جنگ جهانی دوم، نشر پیک دانش، ۱۳۶۴، صفحه ۱۴
6 - فصلنامه مطالعات تاریخی، موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ج 35، ص 119
7 - اظهارات صادق صبا رئیس بخش فارسی بی‌بی‌سی در مصاحبه با مجری برنامه «به عبارتی دیگر» / به نقل از ویکی پدیا.
8 - «راجر استیونس» پس از کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ به عنوان سفیر انگلیس در تهران منصوب شد.
9 - فصلنامه مطالعات تاریخی، همان، ص 120 و 121
10 – فصلنامه، همان، ص 123
11 – سایت مشرق‌نیوز، مقاله « شواهد تاریخی خباثت‌های بی‌بی‌سی در ایران»، کد مقاله: 449516 ، تاریخ انتشار: ۱۴ مرداد ۱۳۹۴ – ساعت مخابره: ۱۴:۱۷
12 - سایت «انقلاب اسلامی» دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، مقاله: «پارسونز: بی‌بی‌سی مداخله‌گر است»، 10 مرداد 1397
13 - خبرگزاری تابناک، مقاله: کارکردهای بی‌بی‌سی فارسي در جنگ نرم علیه ایران، کد خبر: ۸۳۹۰۶ ، تاریخ انتشار: 11 بهمن ۱۳۸۸ – ساعت انتشار: ۱۵:۰۲
14 - این شبکه در ۲۵ دی ۱۳۸۷ خورشیدی پخش برنامه‌های خود را به زبان فارسی به مدت ۸ ساعت در روز آغاز کرد و هم‌اکنون از ساعت ۹ صبح به بازپخش منتخبی از برنامه‌ها می‌پردازد.
15 – روزنامه همشهری ‌آنلاین، یکشنبه ۳۱ خرداد ۱۳۸۸
16 - روزنامه کیهان، سه‌شنبه ۲۹ تیر ۱۳۸۹، شماره ۱۹۶۹۶ ، ص 12
17 – خبرگزاری جمهوری اسلامی، مقاله «افسانه بی‌بی‌سی»؛ گفتنی‌هایی از ناگفته‌های بنگاه سخن‌پراکنی بریتانیا، ۱ دی ۱۳۹۸،‏ ساعت انتشار گزارش: ۹:۱۲

این مطلب تاکنون 69 بار نمایش داده شده است.
 
     استفاده از مطالب با ذکر منبع مجاز مي باشد.                                                                                                    Design: Niknami.ir