ماهنامه الکترونيکي دوران شماره 98   دي ماه 1392
 

 
 

 
 
   شماره 98   دي ماه 1392


 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 
یهودیان در مشروطيت

در قرن نوزدهم توده‌های یهودیان ایرانی به تعبیر كرزن غرق در فقر و جهالت بودند. به جز كنیسه‌هایی كه در آنها فقط دعا خوانده می‌شد و اكثر شركت‌كنندگان چیزی از معانی آن دعاها نمی‌دانستند، مدرسه‌ای وجود نداشت. اكثر یهودیان معلومات خود را از طریق معلمان خصوصی یاد گرفته بودند. وقتی مدارس آمريكایی تأسیس شد، حدود صد تن از يهوديان در این مدارس درس می‌خواندند. در این میان در آستانه مشروطه مدرسه‌ای هم در اصفهان وجود داشت كه به جز عبری، زبان فارسی و انگلیسی یاد می‌داد. این مدرسه را فردی نورالله نام، بنیاد گذاشته بود. شغل بسیاری از يهودیان تولید مشروب، تریاك، تجارت و جواهرفروشی بود و تعدادی به دست‌فروشی، رقاصی و رفتگری مشغول بودند، یعنی مشاغلی كه شأن اجتماعی چندانی نداشت،‌ تجار بزرگ يهوديان بسیار كم بودند.
وضعیت يهوديان ايران از اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم رو به بهبودی گذاشت، یعنی بعد از آنكه با جوامع یهودی اروپا، هند و عراق ارتباط پیدا كردند. سلطان یهودیان هند و عراق خانواده ساسون بود كه نقش كلیدی در عرصه‌ اقتصادی سرزمین‌های شرقی داشت. اما با همه‌ این احوال یهودیان ایران اکثراً نقش مهمی در تجارت نداشتند، لیكن بنا بر برخی گزارش‌ها در مناطقی مثل بوشهر كلید تجارت در دست آنها بود. برخی یهودیان ایران در صدور منسوجات پنبه‌ای منچستر، از طریق بغداد دست داشتند، تجارت این دو شهر یعنی منچستر و بغداد عمدتاً در دست یهودیان بود. بنا به ادعاي برخي منابع هشتاد درصد تجارت كرمانشاه و همدان در دست تجار يهودي بود. وقتی آژانس یهود تشكیل شد مدارسی ایجاد گشت، به‌ طوری كه در دوره ده ساله 1898 تا 1908، یازده مدرسه یهودی با 2225 شاگرد در ایران تأسیس شد. در دوره مشروطه محدودیت‌هایی كه در گذشته علیه يهوديان وجود داشت تعدیل گرديد و در همین سال‌ها آنها نقش مؤثری در زندگی بازرگانی ایران برعهده گرفتند. بعدها، در دهه چهل شمسی حداقل سی درصد كل تجارت منسوجات تهران در دست یهودیان قرار داشت.
هرچند مردان یهودی از آزادی عمل محدودی برای تجارت در یك جامعه اسلامی برخوردار بودند، لیكن زنان آنها با استفاده از پوشش اسلامی قابل شناخته شدن نبودند، و می‌توانستند به جاهای مهمی مثل حرمسرای شاهی، ‌منازل اعیان و اشراف و عملیات نزول خواری وارد شوند، از این طریق برخی یهودیان ثروت‌های عظیمی به دست آوردند. كسانی كه توانسته بودند پیوند تجاری با نقاط مختلف جهان بالاخص هند و انگلیس برقرار نمایند، ثروت انبوهی بهم زدند. پس از استقرار مشروطه این‌ تجار توانستند وارد تجارت‌های بزرگ‌تر شوند و از این رهگذر سرمایه‌های نقدی كلانی را صاحب شوند. پس می‌توان تصور كرد مشروطه چه نقش عظیمی در آزادی عمل یهودیان ایران برعهده داشته است.
بدون تردید یهودیان جزیی از تاریخ ایران بوده و هستند، به همین دلیل بدون پرداختن به آنها بخش مهمی از تاریخ كشور ناگفته باقی می‌ماند. اگرچه از دوران پیش از اسلام این قوم در صحنه حوادث ایران و جهان تأثیر شگرفی داشته‌اند و حتی نام بنیادگذار سلسله هخامنشی به عنوان یكی از منجیان آن قوم در تورات آمده است و از برخی دیگر از شاهان سلسله مزبور هم نامی در آن كتاب برده شده است، لیكن تأثیر آنها در حوادث ایران جدید و معاصر قابل قیاس با هیچ مقطع تاریخی نیست.
یهودی‌ها در اطراف و اكناف ایران پراكنده بودند. تعدادی از آنها در زرقان فارس اقامت داشتند، اينها از جمله به كاري مشغول بودند كه بسیار پرسود بود، «یعنی در ساختن شراب مهارت غریبی پیدا نموده» بودند. در دهستان زرقان بیست خانواده یهودی وجود داشت.
تعدادی یهودی در همدان زندگی می‌كردند كه فلاندن مسیحی‌های آن‌جا را هم كم و بیش یهودی می‌دانست. یهودی‌های همدان مقدار زیادی سكه‌های یونانی و ساسانی می‌ساختند و بیشتر سكه‌ها نقش اسكندر و اردشیر داشت:
یهودی‌ها... تمام كوشش‌شان در استفاده و نفع شخصی است و به ویژه در تجارت و معامله سكه‌ها سررشته كامل دارند، بدین عمل مبادرت كرده از روی سكه‌های اصلی سكه‌های بدلی ساخته‌اند. همدان یكی از بزرگترین مراكز یهودیان است، در آن دویست خانوار یهودی سكونت دارند.
شهر بوشهر هم تعدادی یهودی در خود جای داده بود، در دكان‌های آن‌جا اسلحه‌فروشان یهودی یا كارگران ارمنی كار می‌كردند. نسبت به ساير نقاط كشور در همدان موقعیت یهودیان بهتر بود، از اين بالاتر در همدان دومين معبد بزرگ يهوديان بعد از معابد شهر بيت‌المقدس قرار داشت، ملكه شوش یعنی استر و عمویش مردخای در این شهر دفن شده بودند. در همدان مقبره مجللی وجود داشت كه «بقایای این دو شهیر نژاد اسرائیلی در آن یافت می‌شود». یهودیان شرقی از اطراف و اكناف برای زیارت به این محل می‌آمدند و یكی از بزرگترین اعیاد خود یعنی «پاریم» را در آن برپا می‌ساختند. این عید سالیانه برگزار می‌شد. در بین بازمانده‌های یهود در همدان «تنها چیزی كه در مسافرین تأثیر می‌كند، خصال و خوبی این دختر، بنیامین است كه اسرائیلی‌ها را از دست آسوریها و تحقیرات ننگ‌آور آنها نجات داد. این واقعه در تاریخ مسطور، به ویژه راسین از آن شرح مبسوطی داده است».
در همین دوره مظفری مسیو ویزیوز كه رئیس مدرسه آلیانس فرانسه و از بنیادگذاران لژ بیداری ایران به سال 1325 قمری بود، جمعیتی را در تهران تشكیل داد به نام «فرانك» كه اعضای آن عبارت بودند از: حسین امین‌الضرب، نصیرالدوله بدر، سیدمحمدرضا مساوات، شیخ ابراهیم زنجانی، رضاقلی‌خان نظام‌السلطنه و قاضی ارداقی. جمعیت فرانك همان «فرانكو پرسان» است كه مركز اصلی آن در فرانسه بود و گردانندگان آن هم یهودی بودند و در دوره مشروطیت بسیار فعال بود. پيش‌تر توضيح داديم كسانی مثل میرزاكریم‌خان رشتی و ممتازالدوله وزیرمختار ایران در فرانسه با آن انجمن مربوط بودند.

کمیته ایران در لندن
فعالیت یهودیان در ارتباط با مسائل ایران منحصر به فرانسوی‌ها نبود. یهودیان انگلیس بیشتر از يهوديان فرانسه در ارتباط با حوادث مشروطه فعال بودند. یكی از اینها لرد لمینگتن از اعضای گروه پارلمانی كمیته ایران بود، این كمیته بعداً به انجمن ایران تغییر نام داد. حبل‌المتین و ایران نو آن مجلس را ایرانی می‌خواندند. اعضای انجمن بجز لمینگتن، عبارت بودند از میرزامهدی‌خان مشیرالملك، وزیرمختار ایران در لندن، آقاسیدامیرعلی «عضو مجلس شورای مخصوص پادشاه انگلیس» كه از رهبران فرقه اسماعیلی بود، سر چارلز لایال وزیر اسبق داخله و خارجه حكومت هندوستان، سر توماس باركلی عضو پارلمان انگلیس، میرزا عبدالغفار‌خان مستشار سفارت ایران در لندن، ژنرال سر توماس گاردان كه پيش‌تر وابسته نظامی سفارت انگلیس در تهران بود، مستر لینچ كه «در ایران منافع و تجارت عمده دارد»، مستر بیوكانان از سهامداران بانك شاهنشاهی و مستر میچل كارمند محلي كنسولگري ایران در لندن. مهمترین اعضای انجمن، لمینگتن و براون بودند، محل تشكیل جلسات منزل لمینگتن بود كه با حرارت ویژه‌ای از مشروطه ایران بالاخص افراد وابسته به حزب دمكرات حمایت می‌كرد و شدیداً با قرارداد 1907 مخالف بود. به دعوت لینچ گاهی اوقات لرد كرزن هم در جلسات شركت می‌كرد. اهداف انجمن افزایش دوستی بین ملت‌های ایران و انگلیس و تشویق تحصیل ادبیات فارسی در انگلیس بود،‌ بعلاوه اين انجمن تلاش داشت از تمام مسائلی كه به ایران و انگلیس مربوط و ایران و انگلیس در آن دخیل بودند، یعنی مسائل تجارتی، صنعتی، عملی، علمی، اقتصادی و مسائل راجع به تربیت و معارف و در این مطالب و مطالب دیگر كسب اطلاع نماید و اين اطلاعات را در اختيار متقاضيان قرار دهد ..
این انجمن در ایران هم شعبه‌ای داشت كه امور خود را با شعبه انجمن در لندن هماهنگ می‌كرد. گفتیم مهم‌ترین عضو انجمن لرد لمینگتون بود، او از حامیان جنبش صهیونیستی به شمار می‌رفت. ناهوم سركولف از پیشگامان این جنبش از او به عنوان «خاخام اعظم لرد لمینگتون» یاد می‌كرد. در همایشی كه سال‌ها بعد در تالار اپرای لندن و بعد از اعلامیه مشهور بالفور مبنی بر وعده تشكیل دولت یهود برگزار شد، لمینگتن هم سخنرانی كرد:
وی گفت با اظهارات لرد روبرت سیسیل در همایش تالار اپرای لندن مبنی بر اینكه اعلامیه دولت بریتانیا اولین گام سازنده از سوی ملل متحد در جهت اجرای اصول مهم تأمین آزادی و عدالت برای ملل كوچك است، هم عقیده‌ام. وی افزود این اعلامیه به همان اندازه كه برای یهودیان سودمند است برای بریتانیا نیز منافعی در بردارد. یهودیان و مردم بریتانیا و مردم مشرق زمین از همكاری میان بریتانیا و یهودیان در شرق نزدیك، بهره فراوان خواهند برد.
لرد لمینگتن استاندار پیشین بمبئی يعني مقرّ اصلی پارسیان هند بود و در دوره دوم مشروطه وارد ایران شد تا اوضاع كشور را بررسی كند:
متأسفانه عیبی كه دارد، همه چیز را از دریچه چشم یك نفر انگلیسی خالص می‌‌نگرد. از این گذشته پس از یكی دو روز معلوم شد كه او باطناً علاقه‌مند به وقایعی كه اتفاق می‌افتد یا باید اتفاق بیفتد نبود، و فقط درصدد جمع‌آوری پاره‌ای اطلاعات است تا بتواند در موقع طرح این قبیل مسائل به فوریت جواب اشخاص را داده و معلومات و مطالعات عمیق خود را به رخ حریف بكشد.
سر پرسی كاكس دستور داده بود انگلیسی‌های مقیم جنوب ایران با لرد مزبور و هيأت همراه همكاری كنند: «ولی افسوس كه لارد لامینگتن با اینكه می‌خواست از مأموریت او نتایج زیادی برای پیشرفت سیاست انگلیس حاصل شود به مقصود خود نایل نگردید، زیرا نامبرده از الفبای سیاست ایران كوچكترین اطلاع و تجربه‌ای را نداشت».
گريتن مدير روزنامه منچستر گاردین، از جمله یهودیانی بود كه با انجمن ایران همكاری می‌كرد. براون، تقی‌زاده و شیخ حسن تبریزی دستیار خود در كمبریج را به گريتن معرفی كرد و اطلاع داد، نامبرده «حاضر است از برای نشر كردن هر مطلبی كه می‌خواهید».
از دیگر روزنامه‌هایی كه از مواضع تندروهای ایران حمایت می‌كرد، مورنینگ پست بود. یكی از گردانندگان آن روزنامه به نام باربر «بسیار مایل» بود تا تقی‌زاده را ملاقات كند. از نظر براون این روزنامه بسیار اهمیت داشت، «چون از روزنامه‌های محافظه‌كار است و با وجود این منصف است». مورنینگ پست به شدت علیه قرارداد 1907 مطلب می‌نوشت. بنابراین «حقیقتاً به دست آوردن آن روزنامه منتهای اَمَل مخلص بوده است كه بسیار نفوذ دارد». دیلی نیوز از دیگر مطبوعاتی بود كه براون با آن همكاری می‌كرد و از مواضع گروه‌های افراطی ایران حمایت می‌نمود. بریلسفورد از گردانندگان روزنامه به قول براون از بهترین دوستان آنها و در زمرة «لیبرال‌های خالص غیور» بود. او بعداً از دیلی نیوز استعفا كرد، زیرا طرفدار حق رأی زنان بود، امری كه دولت اسكویت با آن مخالفت مي‌كرد: «لهذا معاش خود را دور انداخته و دیلی‌نیوز را ترك كرده است و این از مصایب عظمی است از برای ما».
براون با مجامع یهودی انگلیس همكاری می‌كرد و برای آنها سخنرانی ایراد می‌نمود. مثلاً در نامه‌ای به تقی‌زاده ذكر كرد: «روز یكشنبه آینده، ساعت هفت و نیم شب باید یك نطق بكنم در خصوص بیداری اهل شرق به جمعی از بنی‌اسرائیل اینجا. البته بیشتر در حق ایران حرف خواهم زد، هرگاه حضرتعالی بتوانید و میل دارید همراه مخلص تشریف بیاورید».
از جمله كسانی كه با براون رفاقت داشت مورگان شوستر بود كه به دنبال اولتیماتوم روسیه از ایران به لندن رفت، در آنجا همراه با استوكس به دیدار براون شتافت و «شصت هفتاد تن از اعیان انگلیس با او ملاقات كردند». شوستر با ادوارد گری هم، سخن گفت، لیكن سخنانش در او تأثیری نداشت، می‌خواست لرد كرزن را هم ببیند كه او بیمار شد و قرار بهم خورد. لازم به توضیح است شیخ حسن تبریزی در ایران از كارمندان شوستر بود. منچستر گاردین بعد از هجوم روسیه به ایران عكس‌های هولناكی را كه ترنر به هنگام بازدید از ایران تهیه كرده بود و نشان‌دهنده جنایات روس‌ها بود، چاپ می‌كرد و در این زمینه برخی روزنامه‌های دیگر هم همكاری می‌كردند. ترنر خیلی فعال بود، «خیلی همت دارد‌، هم تعلق به كسی ندارد و از كسی بیم و امیدی ندارد و پول هم دارد، بسیار صرف همت می‌كند». او برای انجام هر كاری حاضر بود. شغل اصلی‌اش در هندوستان بود و تجارت می‌كرد، بعد از این ماجرا برای مدت دو سه ماهی برای سر و سامان دادن به كارهایش به هند رفت تا دوباره به ایران مراجعت كند. وی با لمینگتون، ویلن نماینده پارلمان، استوكس وابسته نظامی سفارت انگلیس که همکار شوستر بود و عده‌ای دیگر حشر و نشر داشت، ترنر نزد همه ارباب جراید می‌رفت و در این ایام حسينقلي‌‌خان نواب هم در انگلیس اقامت داشت. ویلن هم ضمن سخنرانی‌هایش در مجلس عوام بارها از ناایمنی تجار انگلیس در جنوب ايران سخن می‌گفت و علت عمده این اغتشاش را دولت وقت انگلیس می‌دانست كه ایران را از استقراض منع می‌كند. او سیاست خارجی انگلیس را از زمان معاهده 1907 به بعد تهی از «عقل و نزاكت» می‌دانست، «چون سابقاً ما بیش از سایرین در ایران محبوب انقلاب بوده و امروز یكی از منفورترین دول شده‌ایم. در حقیقت نه فقط اعتماد ایرانیان از ما سلب شده، بلكه محبوبیت خود را در اسلامبول نیز از دست داده‌ایم و این فقره البته در تمام عالم اسلامی بی‌اثر نخواهد بود».
خود براون هم در گاردین وحشی‌گری‌های روسیه را در تبریز چاپ می‌كرد، در آن زمان ویلن منشي انجمن ایران بود، گفتیم در این ایام نواب هم در لندن زندگي مي‌كرد كه براون معتقد بود: «انشاءالله احوال آن دوستان گرامی دلخواه است و آقای نواب ترقی می‌كند».
و اما سيد‌امیرعلی از رهبران جامعه اسماعيلیان که مقر خود را در لندن قرار داده بود، دیگر عضو انجمن ایران بود. وی در ملاقات با خبرنگار روزنامه دیلی‌گرافیك كه از مدافعان مشروطه ایران بود، اظهار كرد خیال دارد مسجدی برای مسلمان‌ها در لندن بسازد. سيداميرعلي ابراز امیدواری كرد كتابخانه و چیزهای دیگر هم برای راحتی مسلمان‌های مقیم لندن ساخته شود: جناب امیرعلی تصور می‌نمایند كه ساختن مسجد در لندن باعث این خواهد شد كه حسیات دوستانه كل مسلمان‌های عالم نسبت به انگلیس رو به ترقی و ازدیاد خواهد گذاشت، زیرا كه ساختن مسجد خود دلیلی است بر اینكه انگلیس‌ها مایلند كه ترقیات روحانی و اخلاقی مسلمان‌ها زیاد شود».

انجمن نژادی لندن
از دیگر مجامعی كه یهودیان انگلیس بنیاد گذاشته بودند، «انجمن نژادی لندن» بود كه ایرانی‌ها هم در این انجمن شركت می‌كردند و نماینده‌شان میرزا یحیی دولت‌آبادی بود. هدف انجمن نژادی، «نزدیك نمودن نژادهای مختلف به یكدیگر و زیاد نمودن وسایل ارتباط شرق و غرب» بود. از طرفی انجمن برای تغییر خصوصیات نژادی فعالیت می‌كرد و سئوالش این بود كه آیا چنین چیزی ممكن است یا خیر: «اگر تغییرپذیر است، آیا این تغییر سریع‌الحصول است و یا آنكه تغییراتی كه ممكن است كه در یك یا دو دوره خصوصیات ظاهری و باطنی یك نژادی را عوض كرد!» ديگر اينكه «به چه وسیله تصفیه عقاید متضاده و آنچه در میان مهمترین نژادهای نوع بشر ممكن است، در حالتی كه هر یك از این نژادها خیال می‌كنند كه عادات و اخلاق و تمدن آنها برتری به تمدن دیگران دارد؟»
روزهای آخر ژوئیه 1911 در دانشگاه لندن مجمعی به نام «كنگره بین‌المللی» متشكل از نمایندگان نژادهای مختلف بشری تشكیل شد. دستور جلسه كنگره، یكی بحث و بررسی درباره بسط و توسعه دایره علم و دانش و دیگری تأمین و تشریح روابط بشری و نهایتاً ایجاد اتفاق حقیقی و اتحاد واقعی بین ملل شرق و غرب بود. نخستین كسی كه اندیشه تشكیل این كنگره را پرورد، و برای اجرای آن دامن همت بر كمر زد، دكتر فلیكس آدلر استاد دانشگاه كلمبیا بود. مهمترین چیزی هم كه به تشكیل آن انجمن كمك می‌كرد، اتحاد مجامع اخلاقی بین‌المللی و كمك‌های انجمن‌های رادیكال و لیبرال انگلیس بود. روز تشكیل جلسه نمایندگان نژادهای مختلف بشری بدون توجه به تفاوت رنگ پوست برای شركت در كنگره حضور یافتند. اعضای كنگره دو دسته بودند: عده‌ای دویست نفری كه عضو رسمی بودند و حدود هشتصد تن اعضای افتخاری كه فقط حق نوشتن نام خود را در دفتر كنگره داشتند. افتتاح جلسه برعهده لرد وردال بود كه اهداف كنگره را توضیح داد و آن را عامل مهمی برای بیدار ساختن توده‌های بشری دانست كه اين بيداري گام به گام است و سرانجام بر تمام گیتی مؤثر خواهد افتاد: «مرام آن سرنگون ساختن بیرق ظلم و اجحاف، افراشتن پرچم عدالت و انصاف، ویران نمودن اساس شوم جنگ و بیگانگی و نفاق و آباد ساختن كاخ فرخنده صلح و آشنایی و اتفاق می‌باشد، پس این كنگره آنچه را كه در بنیان متین یكرنگی و برادری بشر رخنه افكند، نیست و نابود خواهد ساخت». زبان‌های رسمی كنگره فرانسه، انگلیسی، آلمانی و ایتالیایی بود، نطق‌هایی كه به زبان فارسی و ژاپنی انجام مي‌گرفت به انگلیسی ترجمه می‌شد. نماینده آمريكایی سرودی به دو زبان خواند كه یكی از آنها به زبان اسپرانتو بود.
موضوع سخنرانی ناطقین، بعضا‌ً بحث روی محو فشار و ظلم و اجحاف نژادهای بشری به یكدیگر بود. برخی در مورد ناعادلانه بودن توزيع ثروت و گروهی دیگر در زمینه آزادی زنان سخن گفتند. یك زن چینی از استعداد زنان برای انجام كارهای بزرگ سخن گفت. یك بانوی هندی از وضع فلاكت‌بار زندگانی مردم هند سخن راند و درباره تربیت اطفال تأكید كرد. نماینده كنفرانس لاهه صلح عمومی و اتحاد بشر را هدف عمده تشكیل كنگره خواند، و «یك نفر اسرائیلی درخواست اعمال عدالت و تشكیل سلطنت و حكومتی برای هم‌كیشان خود نمود». همچنین یك مرد برهمن با لباس بومی خود سرود خواند و اقدامات كنگره را تقدیس كرد.
یكی از نمایندگان هند در اين كنگره رساله‌ای در «لزوم رفع حجاب زنان اسلامی» نوشته بود و تذكر داد مطالبش در جلسه عمومی كنگره خوانده شود. هيأت مدیره كنگره این امر را موكول به تصویب نمایندگان كشورهای اسلامی كرد، این نمایندگان از ایران و مصر و عثمانی رفته بودند كه صلاح ندیدند این رساله در كنگره خوانده شود، بلكه فقط گفته شد فلان شخص در چنین موضوعی رساله‌ای نوشته است. و اما پروفسور آدلر انگليسی بنیادگذار انجمن نژادی، «كلیمی متعصبی» شناخته مي‌شد كه مدعی بود نخستین اندیشه تأسیس كنگره به ذهن او خطور كرده است: «تا چه اندازه این دعوی صحت داشته باشد بر نگارنده پوشیده است، چیزی كه هست این شخص نفوذش در كنگره مخصوصاً در قسمت‌های فنی آن بیشتر از دیگران است و هم مسئله نهضت بنی‌اسرائیل و خیال وطن جستن آنها در بیت‌المقدس و حرارتی كه برای استقلال در دماغ كلیمیان جوان تولید شده و حس ازدیاد ثروت كه در وجود عالی و دانی آنها كار خدایی می‌كند».
دولت‌آبادی معتقد بود ظهور معلمین سترگ در بین یهودیان اروپا و آمريكا و وجود سرمایه‌داران بزرگ در این قوم بالاخص در آمريكا و «مسائل سیاسی و اقتصادی و اجتماعی دیگر ممكن است دلیل بوده باشد بر اینكه تأسیس كنگره نژادی و حفظ حقوق بشری از روی تقسیمات نژادی در دماغ یك معلم كلیمی زودتر خلجان كرده باشد تا در دماغ دیگران».
در یكی از جلسات خصوصی كنگره، آدلر نطقی طولانی در باب توسعه معارف عمومی بین تمام ملل ایراد كرد و از نماینده ایران خواست تا در این موضوع اظهارنظر كند. دولت‌آبادی برجسته كردن ایران را در آن جلسه بدون دلیل ندید. شاید منظور آدلر این بود كه در ایران معارف بیش از سایر نقاط دنیا عقب است و هم‌كیشان او بیشترین آسیب را از اين موضوع دیده‌اند. دولت‌آبادی با برآشفتگی توضیح داد در این سال‌ها ایران در امر معارف كوتاهی نكرده است و «در توسعه معارف اقلیت‌ها را هم بهره‌مند ساخته‌ایم، ‌شاهد حال وجود آلیانس‌ها و مدارس كلیمی است در شهرهای بزرگ و كوچك ایران كه روز به روز در ترقی و تكمیل است، چه برای دختران و چه برای پسران؛ حتی آنكه اطفال غیركلیمی هم از آن مدارس استفاده می‌كنند». در ادامه دولت‌آبادی گفت پیش از این یهودیان در ایران «از ناتمیزی و لاابالی‌‌گری ضرب‌المثل» بودند، ‌«این ترقی سریع و شدید كلیمیان در ایران كه نسبت به زمان كم فوق‌العاده به نظر می‌رسد آیا نمی‌تواند شاهد حسن اقدام ما در توسعه معارف بوده باشد؟» در ادامه شمه‌ای از كوشش‌هاي معارف جدید ایران برای دختران و پسران در سراسر كشور و برای تمام فرق توضیح داده شد. آدلر و همسرش از شنیدن این سخنان اظهار شادماني كردند و از اینكه در مورد ایران ناآگاهانه سخن گفته‌اند معذرت خواستند «به عذر اینكه به این تفصیل از اوضاع معارف جدید ایران خبردار نبوده‌اند».
بعد از خاتمه كنگره منشی كنگره نژادی مسیو اسپله، انجمنی در سفارت ایران در پاریس تشكیل داد كه در استقبال پیشنهاد دولت‌آبادی در مورد تركیب كمیته دائمی انجمن نژادی متشكل از نمایندگان ملل شرقی و غربی بود. اعضای انجمنی كه در سفارت ایران تشكیل شد عبارت بودند از: مشیرالملك وزیرمختار، مسیو اسپله و میرزا غفارخان مستشار سفارت. یحیی دولت‌آبادی هم گفت باید از تهران كسب تكلیف كند و در واقع از جواب طفره رفت، در نتیجه مجلس بدون نتیجه پایان یافت.
در همین ایام انجمن ایران در لندن میتینگی برگزار و علیه اقدامات روسيه در ايران تظاهرات بر پا كرد، ‌از دولت‌آبادی هم دعوت شد آنجا برود. در یكی از تالارهای بزرگ لندن میتینگي برگزار شد و چند هزار تن از اقشار مختلف در آن شركت كردند و از دولت انگلیس خواستند اقدامی انجام دهد تا قشون روس از ایران خارج گردند، «و البته مضرت‌های خصوصی تجاوزات روس را در ایران برای هند، در ضمن مذاكرات خاطرنشان» كردند. نقشه‌ای بزرگ از ایران كه لغت اصفهان در سراسر عرض نقشه نوشته شده بود، به چشم مي‌خورد. گفته می‌شد اگر پای روسیه به كنار زاینده‌رود برسد، ارتش آن را در مرزهاي هندوستان باید دید و «مردم را با این صحبت‌ها به هیجان آوردند». براون و لینچ معتقد بودند انگلیس به هر وسیله حتی با جنگ باید جلوي تجاوز روس‌ها را در ایران بگیرد. خلاصه کلام اينكه باز هم درست در زمانی که مردم ایران آماج حملات روسیه بودند، انگلیسی‌ها نه در اندیشه نجات مشروطه بلکه در غم از دست دادن منافع خود در هند بودند. حال ببینیم کدامیک از احزاب سیاسی ایران با این گروه‌ها همسو بودند و اساساً در پشت این همسویی چه نفع مشترکی وجود داشت؟ ابتدا بهتر است از تعریف احزاب سیاسی شروع کنیم تا دریابیم آن تشكيلاتي که در عصر مشروطه تحت عنوان احزاب شکل گرفتند، به چه میزان با اصول حزبی منطبق بودند.

منبع:دكتر حسين آباديان ، بحران مشروطيت در ايران ، موسسه مطالعات و پژوهشهاي سياسي

این مطلب تاکنون 2975 بار نمایش داده شده است.
 
     استفاده از مطالب با ذکر منبع مجاز مي باشد.                                                                                                    Design: Niknami.ir